معاونت امور بهداشتی

 

 

 

برنامه كشوري پيشگيري و كنترل بيماري ديابت

 

تیر ماه  1395

 

 

 

فهرست

 

-         مقدمه

-         علائم و نشانه های دیابت

-         علل بروز دیابت

-         درمان دیابت

-         روند دیابت

-         عوارض زودرس و دیررس دیابت

-         تفاوت های دیابت نوع 1و2

-         دیابت بارداری

-         دستورالعمل غربالگری و تشخیص دیابت بارداری

-         مدیریت دیابت بارداری

-         پیشگیری و غربالگری در دیابت نوع 1 و2

-         آموزش های لازم برای افراد مبتلا به دیابت

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه

افزايش قند خون در بدن بيماري ديابت ناميده ‌مي‌شود. اين بيماري انواع مختلفي دارد، ولي به طورعمده به ديابت نوع 1 ، ديابت نوع 2 و دیابت بارداری تقسيم‌ مي‌شود. بيش از 90% بيماران مبتلا به ديابت از نوع 2 هستند و حدود 10%  از ديابت نوع 1 رنج‌ مي‌برند.

بيشتر افراد مبتلا به ديابت نوع 2 بزرگسال و چاق هستند، اما ديابت نوع 1 بيشتر در كودكان و نوجوانان ديده ‌‌شده و باعث لاغري و ضعيف شدن بيماران مي‌شود.

عامل بروز ديابت نوع 1 كـاهش يا عدم ترشح هورموني به نـام انسولين است. به‌طور معمول، در ديابت نوع 2 مقدار ترشح انسولين طبيعي است و يا حتي افزايش‌‌يافته است‌، اما سلول‌هاي بدن حساسيت خود را به انسولين ازدست داده‌اند كه اين وضعيت مقاومت به انسولين ناميده ‌مي‌شود.

علائم و نشانه‌هاي ديابت

علائم و نشانه‌هاي بيماري ديابت در نوع 1 و 2 به‌شرح ذيل است:

نوع 1

علائم ديابت نوع 1 معمولاً شديد و ناگهاني است. اين علائم عبارتند از:

1.      تشنگي زياد و نوشيدن آب بسيار(پرنوشي)،

2.      گرسنگي (پرخوري)،

3.      ادرار زياد (پرادراري)،

4.      خستگي زياد،

5.      كم ‌شدن وزن بدن و لاغري،

6.      تاري ديد.

 

نوع 2

شایعترین علامت دیابت نوع 2 بی علامتی است.به یاد داشته باشید دیابت نوع 2 معمولاً علامت ندارد  و يا علائم موجود غيراختصاصي هستند. برخي از اين علائم عبارتند از:

1.      احساس خستگي و بي‌حوصلگي،

2.      گرسنگي،

3.      تشنگي،

4.      احساس سوزش در انگشتان دست و پا،

5.      كاهش وزن،

6.      ادرار شبانه،

7.      اختلال در بينايي،

8.      عفونت‌هاي مكرر،

9.      تأخير در بهبود زخم‌ها و بريدگي‌ها.

بعضي از علائم فوق ناشي از عوارض ديابت است و سال‌ها پس از ابتلاء به ديابت ظاهرمي‌شود. گاهي اوقات، ابتدا عوارض ديابت مشاهده‌مي‌شوند و بعد به ابتلاي چندساله به ديابت پي‌برده ‌مي‌شود.

 

علت اصلي بيماري ديابت هنوز به‌طور كامل شناخته‌‌نشده، اما برخي از مهم‌ترين دلايل بروز بيماري ديابت به ‌شرح زير است:

نوع 1

1.      استعداد ژنتيكي(ارثي)،

2.   اختلال‌ها و بيماري سيستم ايمني بدن(سيستم ايمني بـدن بـه اشتباه عليه سلول‌هـاي سازنده‌ي انسولين موادي مي‌سـازد كه اين سلول‌ها را ازبين مي‌برد)،

3.      بعضي ويروس‌ها،

4.      فشارهاي عصبي يا استرس‌ها (این موارد عامل دیابت نیستند ولی روی کنترل قند خون تاثیرگزار هستند)

نوع 2

در افراد بزرگسال (بـا سن بيش از 30 سال) عواملي از قبيل اضـافه‌وزن و چـاقي، كم‌تـحركي يا عدم فعاليت بدني (ورزش)، سابقه‌ي فاميلي و ارثي، چربي و فشارخون بالا مهم‌تـرين علل بروز ديابت نوع 2

درمان ديابت

ديابت درمان قطعي ندارد، ولي قابل كنترل است. شايد در آينده علاج قطعي ديابت امكان‌پذير شود، اما درحال حاضر فقط مي‌توانيم با كنترل قند خون در محدوده‌ي طبيعي از بروز عوارض ديابت پيشگيري‌كنيم.

1.      رژيم غذايي و محدود‌كردن انرژي(كالري) دريافتي،

2.      فعاليت بدني و ورزش دائمي و منظم،

3.      تزريق انسولين،

4.      آموزش و پايش دائمي مقدار قند خون (خودمراقبتي).

1.      رژيم غذايي و محدودكردن انرژي(كالري) دريافتي،

2.      فعاليت بدني و ورزش دائمي و منظم،

3.      استفاده از داروهاي كاهنده‌ي قند خون و درصورت نیاز استفاده از انسولین

4.      آموزش و پايش دائمي مقدار قند خون(خودمراقبتي).

 

روند ديابت در نوع 1 و 2 به ‌شرح ذيل است:

كمبود يا فقدان انسولين علت اصلي ديابت در كودكان و نوجوانان(ديابت نوع 1) است. سلول‌هاي توليد‌كننده‌ي انسولين در پانكراس(لوزالمعده) اين افراد آسيب ديده و يا كاملاً ازبين رفته‌اند.

انسان براي ادامه‌ي حيات و انجام كار نيازمند انرژي است. انـرژي لازم نيز ازطريق خـوردن غذا تأمين مي‌شود. غذا به‌طور كلي شامل كربـوهيدرات‌ها (قند، نشاسته و ...)، چربي‌هـا(روغن و چربي‌ها) و پروتئين‌ها(گوشت، ماهي، مرغ و ...) است.

پس از جويدن و بلعيدن، مواد غذايي وارد معده شده و به كمك اسيد معده بـه ذرات كوچك‌تر تبديل مي‌شود. اين ذرات به‌سـوي روده‌ي كوچك هدايت‌مي‌شـوند و از سلول‌هاي ديواره‌ي روده‌ي كوچك جذب‌شده و به‌طورعمده بـه شكل گلوكز وارد جـريان خـون مي‌شونـد و به‌سوي سلول‌هاي بدن مي‌روند. با افزايش ميزان قند (گلوكز) در خـون، پانكراس تحريك شده و انسـولين ترشح‌مي‌كند. انسولين همراه بـا جـريان خـون در بدن توزيع‌شـده و در نقاط مشخصي روي ديواره‌ي سلول‌ها قرارمي‌گيرد. با اتصال انسولين به ديواره‌ي سلولي مسيري براي ورود قند به داخل سلول ايجادمي‌شود و قند جهت ذخيره‌شدن يا تأمين انرژي وارد سلول‌ مي‌گـردد. با كـاهش مقدار قند خون، پانكراس تـرشح انسولين را كم‌كـرده يـا متوقف‌مي‌كند. اگر انسولين وجـود نداشته‌باشـد، قنـد وارد سلول‌هـا نمي‌شود و مقدار آن در خون افزايش‌مي‌يابد؛درحالي كه سلول‌هـا از چربي به‌عنوان منبع تأمين انرژي استفاده‌مي‌كنند. مصرف چربي بـراي سلول مشكل‌تـر از قنـد است. سلول بـا سوزاندن چربي، انرژي مورد نياز خـود را بـه‌دست مي‌آورد و البته مواد زائدي به نام كتون نيز توليد‌مي‌شود. با افزايش مقدار كتون در بدن، وضعيتي به نام كتواسيدوز به‌وجود مي‌آيد. در اين اوقات تشنگي، خشكي دهان، تكرر ادرار، درد شكم و درنهايت بيهوشي و اغما در بيمار رخ‌مي‌دهد. كتواسيدوز يك اورژانس پزشكي است و درصـورتي كه بـه‌موقع درمان نشود، مرگ بيمار حتمي است. خوشبختانه كنترل صحيح و دقيق قند خون باعث پيشگيري از كتواسيدوز مي‌شود. اصول كلي درمان كتواسيدوز شامل تجويز مايعات و انسولين است.

كنترل و درمان ديابت نـوع 1 با تزريق انسولين امكان‌پذير است. بيماران روزانه يك يا چند نوبت انسولين را به‌صورت زيرجلدي به خـود تزريق‌مي‌كننـد. اين روش تزريق دردناك نيست. نكته‌ي مهمي كه مصرف‌كنندگان انسولين لازم است بدانند احتمال كاهش شديد قندخون كه به‌اصطلاح هيپوگليسمي ناميده‌مي‌شود، متعاقب تزريق انسولين است. درصورتي كه انسولين بيش از حد تزريق‌شود و يا خوردن يك وعده غذا فراموش‌شود و يا فعاليت بدني شديدتري نسبت به بقيه‌ي اوقات انجام شود، مقدار قند خون بسيار كاهش‌يافته و احساس گرسنگي، سردرد و سرگيجه به‌وجود مي‌آيد. هيپوگليسمي درصورت عدم اقدام فوري به تشنج، عدم هوشياري، بيهوشي و درنهايت مرگ منجرمي‌شود.

از آن‌جـا كه سلول‌هـاي مغز فقط از سوزاندن قنـد، انـرژي مـورد نيـاز خود را بـه‌دست مي‌آورند، كـاهش شـديـد قند خون بـراي مـدت كـوتـاهي سبب آسيب سلول‌هـاي مغزي مي‌شـود. اين آسيب برگشت‌نـاپذير و دائـمي است.

با توجـه بـه مطالب فوق درصورت به‌وجود آمـدن علائم هيپوگليسمي بايـد بـه بيمار مقداري كربوهيدرات بدهيم. اگـر علائم شديد است و بيمار هوشيار است مقداري كربوهيدرات مانند قند يا شكلات كه سريع جذب‌مي‌شود به بيمار مي‌دهيم و درصورتي كه بيمار هوشيار نبوده و يا بيهوش باشد، لازم است كه به‌سرعت مقداري محلول گلوكز هيپرتونيك طبق دستور پزشك بـه وي تزريق‌شـود.

نوع 2

علل اصلي بروز ديابت نوع 2 از نوع 1 متفاوت است. برخلاف مبتلايان به نوع 1 كه قادر به ساخت انسولين نيستند، در بيماران اين گروه(نوع 2) در اوايل بيماري به مقدار كافي يا حتي بيش از حد نياز انسولين ساخته‌مي‌شود؛ اما انسولين موجود در خون قادر بـه تسهيل ورود گلوكز(قنـد) بـه درون سلول‌هـا نيست. در سطح تمام سلول‌هاي بدن گيرنده‌هاي انسولين قراردارند. اين گيرنده‌ها و انسولين نقش قفل و كليد را بازي‌مي‌كنند، هنگامي كه انسولين(كليد) به گيرنده‌ها(قفل) متصل‌مي‌شود سلول‌ها به گلوكز اجازه‌ي ورود مي‌دهند. در ديابت نوع 2 يـا شكل انسولين تغييركرده و يـا گيرنده‌هـاي سلول‌ها، انسولين را شناسايي‌نمي‌كنند و بنابراين سلول اجازه‌ي ورود به گلوكز(قند) نمي‌دهـد و درنتيجه مقدار قند در خـون افزايش‌مي‌يابد. عدم پاسخ‌دهي سلول‌ها به انسولين را مقاومت به انسولين مي‌نامند. البته در برخي از مبتلايان به ديابت نوع 2 نيز مقدار انسولين ساخته‌شده توسط سلول‌هاي لوزالمعده(پانكراس) كاهش‌مي‌يابد.

 

انسولین همچون کلید در سلول را باز کرده و اجازه می دهد که قند وارد آن شده و مورد استفاده سلول قرار گیرد.

به هر حال مقاومت به انسولين و يا كاهش توليد انسولين سبب بروز ديابت نوع 2 مي‌شود و عوامل ارثي و محيطي دلايل اصلي پيدايش اين اختلال‌ها هستند.

استعداد ژنتيكي در بروز ديابت نوع 2 بيش از ديابت نوع 1 نقش دارد، به‌همين دليل است كه در بيشتر افراد مبتلا به ديابت نوع 2 سابقه‌ي خانوادگي مثبت وجود دارد، يعني يك يا چند نفر از بستگان درجه يك بيماران نيز مبتلا به ديابت هستند.

چاقي مهم‌ترين عامل محيطي دخيل در بروز ديابت نوع 2 است. افزايش چربي در بدن باعث افزايش مقاومت به انسولين و بنابراين بالارفتن قند خون مي‌شود. به ‌همين دليل است كه ديابت نوع 2 در بيش از نيمي از موارد با ورزش و رژيم غذايي ـ كه باعث كاهش وزن مي‌شود ـ درمان مي‌گردد.

 

 

 

كم‌تحركي و مصرف غذاهاي پرانرژي كه مشخصه شيوه زندگي در شهرهاي بزرگ و صنعتي است، عامل بروز ديابت نوع 2 است. اين شيو‌ه‌ي زندگي كه به چاقي منجرمي‌شود، شيوه‌ي زندگي غربي هم ناميده شده‌است.

كماي هيپراسمولار وضعيتي شبيه كتواسيدوز است كه در افراد مسن مبتلا به ديابت نوع 2 رخ‌مي‌دهد. افزايش قند خون و عدم دريافت مقدار كافي مايعات در مدت زمان طولاني به اين وضعيت منجرمي‌شود. در هر فرد مسن با اختلال هوشياري بايد به فكر اين عارضه بود. علائم اصلي كماي هيپراسمولار عبارتند از:

• تشنگي و پرنوشي چندروزه،


• علائم عصبي از اختلال هوشياري تا اغما،


• افزايش حجم ادرار و علائم كم‌آبي بدن.

عفونت‌ها شايع‌ترين علل بروز كماي هيپراسمولار هستند(عفونت‌هاي ريوي و ادراري). عدم مصرف قرص‌هاي كاهنده‌ي قند خون يا انسولين، مصرف برخي داروها و عدم دسترسي كافي به آب، برخي ديگر از علل بروز اين عارضه هستند.

كتواسيدوز، كماي هيپراسمولار و هيپوگليسمي را عـوارض زودرس ديـابت مي‌نامنـد. كتـواسيدوز در بيماران مبتلا بـه ديـابت نـوع 1 رخ‌ مي‌دهـد و كماي هيپراسمولار در بيماران مبتلا بـه ديـابت نـوع 2 به‌وجود مي‌آيد و هيپوگليسمي در هر نوع ديابت ظاهرمي‌شود. اين عـوارض كه ممكن‌است به دفعات مكرر رخ‌دهند، تهديد‌كننده‌ي حيات هستند، اما درصورت درمان صحيح و سريع كاملاً بهبود ‌مي‌يابند. اما عوارض ديـررس ديـابت كه اغلب چنـد سال پس از ابتلا بـه ديابت به‌وجـود مي‌آيند، متعدد بوده و درصورت عدم كنترل دقيق قند خون به ناتواني و زمين‌گيري منجرمي‌شوند.

عوارض ديررس ديابت تقريباً تمام دستگاه‌هاي بدن را درگير مي‌كنند و به دو گروه اصلي تقسيم ‌مي‌شوند:

1.                              بيماري‌هاي عروق خوني كوچك(عوارض ميكروواسكولار)،

2.                              بيماري‌هاي عروق خوني بزرگ(عوارض ماكروواسكولار).

بيماري‌هاي درگيركننده‌ي عروق خوني كوچك يا عوارض ميكروواسكولار عبارتند از:

1.                              بيماري‌هاي چشمي(رتينوپاتي)،

2.                              بيماري‌هاي كليوي(نفروپاتي)،

3.                              بيماري‌هاي دستگاه عصبي(نوروپاتي).

بيماري‌هـاي درگيركننده‌ي عـروق خوني بزرگ يـا عوارض ماكروواسكولار بـه‌طورعمـده عروق قلب (شريان‌هاي كرونر) و مغز را گـرفتار مي‌سازند و سبب سكته‌هاي قلبي و مغزي مي‌شوند.

 

يكي از عوارض ديررس مهم ديابت كه ناشي از درگيري توأم ميكرو و ماكروواسكولار است، پاي ديابتي ناميده‌ مي‌شود. در اين بيماري ابتدا زخمي در انگشتان پا به‌وجود مي‌آيد، ولي به‌علت اختلال در خون‌رساني بهبودي حاصل نمي‌شود و زخم پيشرفت ‌مي‌كند. درصورت عدم كنترل بيماري، عضو مبتلا دچار گانگرن(قانقاريا) شـده و براي جلوگيري از پيشرفت آن اندام مبتلا بايد قطع ‌شود. مرحله‌ي اول بيماري يعني به‌وجود آمدن زخم، اغلب به‌دليل بي‌‌حسي و عدم درك درد، فشار، گرما يا سرما است كه ناشي از عوارض عصبي ديابت است. اما عدم بهبودي زخم به‌دليل اختلال در عروق و خون‌رساني عضو مبتلا است و بنابراين عوارض ميكرو و ماكروواسكولار هر دو در ايجاد پاي ديابتي نقش دارنـد.

عدم تشخيص و درمان به‌ موقع عوارض ديابت درنهايت به نابينايي، نياز به دياليز يا پيوند كليه، قطع پا و سكته‌هاي قلبي و مغزي منجرمي‌شود.

همان‌گونه كه قبلاً اشاره‌شد 90% بيماران، مبتلا به ديـابت نوع 2 هستند. ديابت نوع 1 و 2 از بسياري جهات با يكديگر متفاوت هستند. مقدار قنـد خون در ديـابت نوع 2 بـه‌تدريج و طي ماه‌هـا و سال‌هـا بالا مي‌رود، بنابـراين شروع اين نوع بيماري علائم باليني خاصي ندارد و در برخي مواقع بـه‌دليل ديگري شناسايي مي‌شـود. مشكلاتي ازقبيل كتواسيدوز و هيپوگليسمي ناشي از مصرف انسولين نيز در اين نوع بيماري به‌ندرت ديده ‌مي‌شود. كماي هيپراسمولار ناشي از افزايش درازمدت قند خون در مبتلايان به ديابت نوع 2 رخ‌مي‌دهد.

اگرچه عوارض ديررس ديابت در تمام انواع ديابت ديده ‌مي‌شود، اما ترتيب ظهور و شدت آنها در ديابت نوع 1 و 2 متفاوت است. عوارض ديابت در مبتلايان به ديابت نوع 1 اغلب از چشم‌ها و كليه‌ها شـروع مي‌شود، درحـالي كه در ديابت نـوع 2 ابتدا عروق بزرگ درگيـر مي‌شـوند و بنابـراين بيماري‌هاي قلبي و سكته ‌ها در ديابت نوع 2 شايع است.

چاقي و كم‌تحركي در ابتلا بـه ديابت نـوع 2 نقش اسـاسي دارد، همچنين زمينه‌ي ارثـي در ديابت نوع 2 نقش مهم‌تري دارد.

روش درمان ديابت نوع 1 استفاده از انسولين است كه بـه‌صورت زيرجلدي تزريق‌ مي‌شود. رعايت رژيم غذايي مناسب و انجام فعاليت بدني منظم نياز به انسـولين را كم مي‌كند. در ديابت نوع 2 رژيم غذايي و انجام فعاليت‌هـاي ورزشي مستمر يكي از اصول درمان است و درصورت عدم كنترل قند خون، استفاده از داروهاي كـاهنده‌ي قند خون توصيه ‌مي‌شـود. بـرخي از مبتلايان به ديابت نوع 2 نيازمند تـزريق انسـولين هستند.

GDM)

برخي خانم‌هاي باردار ممكن‌است مبتلا به نوعي ديابت شوند كه از انواع ديابت 1 و 2 متفاوت است. اين نوع ديـابت، ديابت بارداري است و اغلب ظرف مـدت كوتـاهي پس از پايـان دوره‌ي بارداري ازبين مي‌رود؛ اما كنترل آن طي دوران بارداري اهميت بسياري دارد. درصورت عدم كنترل قند خون عوارض متعددي مادر و جنين را تهديدمي‌كند. درمان ديابت بارداري با تزريق انسولين صورت ‌مي‌گيرد و مصرف داروهاي كاهنده‌ي قند خون طي دوران بارداري ممنوع است.

علت دقيق بروز ديابت بارداري همچون انـواع ديگر ديابت ناشناخته است، اما دانشمندان عقيده دارند هورمون‌ها، زمينه‌ي ژنتيكي و چاقي نقش ويژه‌اي در ايجاد اين بيماري دارند.

طي دوران بارداري، جفت كـه وظيفه‌ي تغذيـه‌ي جنين را بـه‌عهده دارد مقاديـر زيادي از انواع هورمون‌ها تـوليد مي‌كند. اگرچـه وجـود اين هورمون‌ها براي رشد جنين ضروري است، اما موجب اختلال در عملكرد انسولين و مقاومت به آن در بدن مادر مي‌شوند.

تمام خانم‌هاي باردار دچار درجه‌هايي از مقاومت به انسـولين مي‌شونـد، ولي تعداد كمي از آنها به ديابت بارداري مبتلا خواهندشد. ديابت بارداري معمولاً در هفته‌هاي 28-24 حاملگي ظاهرمي‌شـود و به‌همين دليل خانم‌هاي باردار در اين هفته‌ها با آزمايش OGTTغربالگري مي‌شوند تا درصورت ابتلا به ديابت بارداري به‌سرعت شناسايي و درمان شوند. (مراجعه شود به فلوچارت غربالگری دیابت بارداری).

به‌علت وجود مقاومت به انسولين، ديابت بارداري بيشتر شبيه ديابت نوع 2 است. اما همان‌گونه كه قبلاً اشاره‌شد، درمان اين بيماري همانند درمان ديابت نوع 1 با انسولين است.

ديابت بارداري در خانم‌هايي كه قبل از حاملگي چاق هستند بيشتر ديده‌مي‌شود و بنابراين كم‌كردن وزن قبل از بارداري به پيشگيري از ابتلا به اين بيماري كمك ‌مي‌كند.

 

 

دستورالعمل غربالگری و تشخیص دیابت بارداری

برای تمام خانم های باردار می بایست در اولین ویزیت بارداری (6-10 هفته) آزمون قند خون ناشتا (FBS ) درخواست ونتایج آن طبق جدول ذیل تفسیر شود:

قند خون ناشتا mg/dl	92>	طبیعی
	92-125	GDM  (دیابت بارداری)
	126≥	دیابت

 

•        در صورتی که قند خون ناشتا مساوی یا بیشتر از 126 باشد، لازم است آزمایش تکرار شود و در صورت تایید، فرد به عنوان بیمار دیابتی می بایست تحت مراقبت، درمان دارویی ،توصیه های اصلاح شیوه زندگی و بررسی عوارض دیابت قرار گیرد.

•                    در صورتی که قند خون ناشتا بین ( 92-125) mg/dl باشد فرد مبتلا به GDM (دیابت بارداری) بوده که می بایست تحت نظر پزشک و ترجیحا مشاور تغذیه،  تحت برنامه اصلاح برنامه غذایی و همچنین فعالیت بدنی قرار گرفته و بعد از دو هفته مجددا مورد ارزیابی قرا گیرد و بر اساس نتایج آزمایشات بعدی در صورت لزوم تحت درمان دارویی قرار گیرد . لازم به ذکر است افرادی که با توصیه های تغذیه ای و فعالیت بدنی، قند خون طبیعی پیدا می کنند ، می بایست در 24 تا 28 هفتگی تحت تست تحمل گلوکز (OGTT ) قرار گیرند.

•                    در صورتی که قند خون ناشتا کمتر از 92 باشد در محدوده  طبیعی بوده اما در صورت داشتن *عوامل خطر دیابت بارداری،  می بایست برای فرد آزمایش  OGTT (آزمون تحمل گلوکز خوراکی 2 ساعته با مصرف 75 گرم گلوگز)   انجام گیرد.(طبق جدول تقسيم بندي عوامل خطر كه در ذيل آورده شده)

 و در صورت عدم وجود عوامل خطر لازم است  خانم باردار در هفته 24-28 به منظور تکمیل غربالگری دیابت بارداری جهت انجام تست فوق الذکر فراخوان شود که تفسیر نتایج آن طبق جدول ذیل می باشد.

 

 

قند خون ناشتا (mg/dl)	92≤	غیرطبیعی
قند خون 1 ساعت پس از مصرف گلوکز(mg/dl)	180≤
قند خون 2 ساعت پس از مصرف (mg/dl)	153≤

 

•                    در صورتی که حد اقل یکی از نتایج آزمایش فوق غیر طبیعی باشد تشخیص دیابت بارداری قطعی و اقدام لازم و پیگیری ضروری است

جدول عوامل خطر قابل توجه در دیابت بارداری(در خانم هاي باردار با FBS اوليه كمتر از 92)

 

 

 

 

انجام OGTT در اولین فرصت در صورت مشاهده هر يك از عوامل خطر زیر	انجام OGTT در اولین فرصت در صورت مشاهده حداقل سه مورد از عوامل خطر زیر
•                    سابقه دیابت بارداری در حاملگی های قبلی •                    سابقه اختلال تحمل گلوکز •                    سابقه خانوادگی دیابت در بستگان درجه 1 •                    وجود گلوکز در ادرار	•                    سن بالای 25 سال •                    فشار خون بالا یا  سابقه فشار خون دوران بارداری •                    سابقه تولد نوزاد با وزن 4 کیلوگرم و بیشتر •                    BMI بیشتر از 30 قبل از دوران بارداری •                    سابقه بارداری عارضه دار( دو نوبت یا بیشتر سقط خود بخودی، سابقه مرده زایی)

 

توصیه های پس از بارداری

•                    لازم است برای همه خانم های مبتلا به دیابت بارداری، به منظور کشف دیابت پایدار، در هفته 6 تا12 پس از زایمان آزمون تحمل گلوکز خوراکی (OGTT) با مصرف 75 گرم گلوکز (نمونه گیری ناشتا و دوساعته ) درخواست گردد. نتیجه و تفسیر به شرح ذیل است

 

قند خون ناشتا	99≥	طبیعی
	125-100	پره دیابتیک
	126≤	دیابتیک
قند خون 2 ساعت پس از مصرف گلوکز(mg/dl )	<140	طبیعی
	140-199	پره دیابتیک
	200≤	دیابتیک

 

توجه

•                    برای خانمهای دیابتیک درمان دیابت ضروری است.

•                    برای افراد پره دیابتیک ،اصلاح سبک زندگی(ورزش و رژیم غذایی مناسب) ویا استفاده از متفورمین توصیه  می شود.

•                    برای موارد  که نتیجه آ نها طبیعی است غربالگری دیابت هر سه سال توصیه می شود

نکات آزمایشگاهی آزمون تحمل گلوگز خوراکی

•                    نمونه گیری باید صبح هنگام و پس از 8 ساعت ناشتا بودن انجام شود.

•                    رژیم غذایی به مدت 3 روز آزاد و بدون محدودیت بوده (حد اقل 150 گرم کربوهیدرات در روز) و فعالیتهای بدنی نیز به طور معمول صورت گیرد

•                    75 گرم گلوکز آنهیدروز که در 300 میلی لیتر آب حل شده و در مدت 5 دقیقه باید نوشیده شود(معمولا تحمل محلول خنک آسانتر است)

•                    لازم است توصیه و نظارت لازم در خصوص حل شدن کامل پودر و همچنین نوشیدن کامل محلول انجام شود.

•                    فرد در طول انجام آزمایش از سیگار کشیدن ،فعالیت بدنی نوشیدن چایی یا قهوه و خوردن مواد غذایی خودداری نماید.

•                    آزمایش در افراد سرپایی انجام می گیرد و انجام آن در افراد بستری و بدون تحرک ممکن است منجر به اخذ نتایج نادرست گردد.

•                    لازم به توضیح است که برای آزمایش OGTT با استفاده از 75 گرم گلوکز آنهیدروز ،در صورت استفاده از دکستروز میزان مورد نیاز 82.5   (به جای 75 گرم) می باشد

مديريت ديابت بارداري

در مرحله اول بايد به زن مبتلا به ديابت بارداري رژپم غذايي مناسب داده شود و در ارتباط با رعايت آن بايد تاكيد شود

          فعاليت بدني مناسب يكي ديگر از اصول درماني است و با توجه به شرايط زن باردار طراحي مي شود. بهترين فعاليت بدني براي زن باردار پياده روي است كه بايد حدود 30 دقيقه در روز باشد. شنا كردن و انجام نرمش هاي سبك هم مناسب هستند.

          در صورتي كه به هر علتي زن باردار نبايد راه برود و يا قادر به راه رفتن نيست، مي تواند از ورزش بالا تنه (تكان دادن ريتميك دست ها) حداقل 500 بار در روز، سود برد.

          بسياري از زنان مبتلا به ديابت بارداري نيازي به دارو درماني ندارند. اما اگر با رعايت رژيم غذايي، فعاليت بدني مناسب، قند خون ها به حد مطلوب نرسيد از انسولين درماني كمك گرفته مي شود.

          اندازه گيري قند خون در منزل با گلوكومتر بر اساس دستور پزشك ضروري است و نتايج بايد به كارشناس مراقب سلامت و يا پزشك اطلاع داده شود تا بر اساس آن اقدامات لازم انجام پذيرد.

          معمولا" اندازه گيري قند خون در زمان هاي قبل از صبحانه و 2 ساعت بعد از مصرف غذا در وعده هاي اصلي توصيه مي شود. در بعضي از موارد قبل از خواب نيز چك مي گردد.

                   سلامت جنين بايد بطور منظم بررسي شود.

          زن مبتلا به ديابت بارداري شاتس بيشتري براي ابتلا به فشارخون بالا دارد. در نتيجه اندازه گيري فشارخون در هر ويزيت ضروري است.

                   زن مبتلا به ديابت بارداري در موارد زير بايد به طورر اورژانس ويزيت شود:

o                    كم شدن تحرك و يا عدم تحرك جنين

o                    اختلال ديد

o                    تشنگي بيش از حد

o                    تهوع و استفراغ

o                    هرگونه آب ريزش، لكه بيني و خونريزي واژينال

                   اين بيماران بايد 6 هفته پس از زايمان (درآمدن از چله) از نظر قند خون و ابتلا به ديابت مورد بررسي قرار گيرند.

          زنان با سابقه ابتلا به ديابت باردار شانس بالايي براي ابتلا به ديابت آشكار در سال هاي بعد از زايمان دارند. براي پيشگيري از بروز ديابت بايد رژيم غذايي سالم را رعايت كنند، وزن ايده آل داشته باشند و فعاليت بدني كافي انجام دهند.

 

آزمايش‌هاي رايج براي تشخيص ديابت عبارتند از:

1.                اندازه‌گيري قند خون ناشتا(FBS)،

2.                آزمايش تحمل گلوكز(OGTT)⁴،

3.                اندازه‌گيري قند خون غيرناشتا(BS)⁵،

4.                اندازه گیری HbA₁c

 

1. اندازه‌گيري قند خون ناشتا(FBS)

براي انجام اين آزمايش فرد آزمايش‌دهنده بايد 8 ساعت ناشتا باشد. درصـورتي كـه مقدار قنـد خون مساوي يـا بيشتر از mg/dl126 باشد، آزمايش يك بار ديگر انجام‌ مي‌شود و اگر در نوبت دوم نيز مقدار قند خون مساوي يا بيشتر از mg/dl126 باشد، ابتلا به ديابت قطعي است.

مقدار طبيعي قند خون در اين آزمايش بين mg/dl100-70 است. اگر نتيجه‌ي آزمايش بين mg/dl125-100 باشد، فرد آزمايش‌دهنده نه سالم است و نه بيمار كه به اين وضعيت اختلال قند ناشتا (IFG) مي‌گويند.

 

اختلال قند خون ناشتا(IFG)

افراد مبتلا به IFG درمعرض خطر ابتلا به ديابت هستند و بايد وزن خود را كاهش‌دهند. استفاده از رژيم غذايي سالم و انجام فعاليت‌هاي ورزشي منظم و دائمي ضمن كمك به كاهش وزن، سبب كاهش قند خون خواهد شد.

2. آزمايش تحمل گلوكز(OGTT)

در اين آزمايش ابتدا مقدار gr75 گلوكز محلول در آب به فرد آزمايش‌دهنده مي‌دهند و دو ساعت پس از مصرف اين محلول قند خون را اندازه‌ مي‌گيرند. اگر مقدار قند خون مساوي يا بيشتر از mg/dl200 باشد، ابتلا به ديابت قطعي است و لازم نيست آزمايش دوباره تكرار شود. درصورتي كه مقدار قند خون كمتر از mg/dl140 باشد، نتيجه‌ي آزمـايش طبيعي قلمداد مي‌شود. اگـر مقدار قنـد خون بين mg/dl199-140 باشد، فرد آزمايش‌دهنده دچار اختلال تحمل گلوكز(IGT) است.

اختلال تحمل گلوكز(IGT) و اختلال قند ناشتا IFG

IGT همانند IFG وضعيتي است كه شخص نه سالم است و نه بيمار، اما درصورت عدم رعايت دستورهاي بهداشتي مانند كاهش وزن، درمعرض خطر ابتلا به ديابت قراردارد.

افراد مبتلا به IGT نيز بايد از دستورهاي تغذيه‌اي بهداشتي پيروي‌كنند و فعاليت‌هاي ورزشي مستمر و منظم را در برنامه‌ي روزانه‌ي خود قراردهنـد تا ضمن كـاهش وزن، مقدار قنـد خـون خـود را در محدوده‌ي طبيعي نگه‌دارنـد.

3. اندازه‌گيري قند خون غيرناشتا(BS)

درصورتي كه فرد آزمايش‌دهنده ناشتا نباشد، آزمايش انجام‌مي‌شود و اگر قند خون كمتر از mg/dl200 باشد، نتيجه‌ي آزمايش طبيعي است و شخص سـالم است. اگـر مقدار قند خون مساوي يـا بيشتر از mg/dl200 باشد، و علائم کلاسیک دیابت (پرنوشی، پرادراری و پرخوری) وجود داشته باشد، شخص آزمـايش‌دهنـده مبتلا بـه ديـابت است. آزمـايش قنـد غيرناشتا معمولاً براي تشخيص ديـابت مورد استفاده قرار نمي‌گيرد.

4. آزمايش HbA₁c

در حال حاضر در سیستم بهداشتی از این آزمایش برای تشخیص دیابت استفاده نمی شود. این آزمایش بهترین روش برای بررسی وضعیت کنترل قند خون طی سه ماه گذشته است.

 

افراد پره‌ديابتيك چه كساني هستند؟

افرادي كه قند خون ناشتا در آنها mg/dl 125-100 است، اختلال قند خون ناشتاIFG دارند و كساني كه در آزمايش تحمل قند دو ساعت پس از مصرف gr 75 گلوكز، قند خون آنها  mg/dl 199-140باشـد، اختلال تحمل گلوكز IGT دارند. مجموعه‌ي افرادي كه مبتلا به IFG يا IGT هستند، پره‌ديابتيك ناميده‌مي‌شوند.. اين افراد درمعرض خطر محسوب‌ شـده و بايد سالانه جهت انجام آزمايش خـون به پـزشك ارجاع‌ شوند.

پيشگيري و غربالگري در ديابت نوع1 و 2

ديابت يك بيماري نـاتوان‌كننده بـا عـوارض مـزمن و پـرهزينه است كـه بيشتر دستگاه‌‌ هـاي بـدن را درگيرمي‌كنـد. اهميت انجام اقـدام‌هايي براي شناسايي و مـراقبت دقيق ديـابت بـه ‌منظور پيشگيـري و يا به‌تأخير انداختن عوارض حاد و مزمن آن با مطالعه‌ هاي متعدد ثابت شده ‌است.

نوع 1

علت اين بيماري اتـوايميون است و غربـالگري و تشخيص زودرس اين نـوع ديـابت به‌جز در بعضي از جوامع به‌دلايل زيـر توصيه‌ نمي‌شود:

1.      مشخص‌نبودن حد معيني از هر آنتي‌بادي (تيتر مشخص استاندارد) كه موجب بيماري مي‌شود.

2.      حتي اگر با آزمايش و يافتن آنتي‌ بادي ‌ها بتوان افراد درمعرض خطر را شناسايي‌كرد تا به امروز راه‌ حلي براي پيشگيري و به‌تأخير انداختن بروز و ظهور باليني ديابت نوع 1 يافت نشده‌است؛ زيرا چنين اقدام‌ هايي بايد روي سيستم ايمني متمركز‌شود كه اين مطالعه‌ها در جهان هنوز در مراحل اوليه قرار دارد.

3.      با توجه به شيـوع بسيار كم ديابت نـوع 1، غربالگري آن مقرون به‌ صرفه نخواهد بـود(10%-5% از كل مبتلايان به ديابت).

4.      در ديابت نوع 1 علائم به ‌سرعت ظاهر ‌شـده و آشكار هستند. بنابراين، علائم شديد بيماري علت مراجعه‌ي بيمار به پزشك است كه درنتيجه احتياج به غربالگري ندارد.

پيشگيري و شنـاسـايي زودرس و درمـان به‌مـوقع و صحيح ديـابت نـوع 2 بـه‌دلايل ذيـل در جهان حائز اهميت است:

در اين نوع ديابت، هيپرگليسمي به‌ تدريج پيشرفت ‌مي‌كند. اين افراد اغلب بدون علامت بوده و يا علائم آنها شديد نيست و درنتيجه در بسياري از موارد بيماري تشخيص داده‌ نمي‌شود(در هر مقطع زماني حداقل 50% افراد مبتلا به ديابت از بيماري خود اطلاع ندارند و بيماري آنها تشخيص‌داده نشده‌است) درحالي‌ كه در اين دوران بي‌علامتي، اختلال متابوليك ناشي از بالابودن گلوكز پلاسما وجود دارد. اين افراد درمعرض خطر عوارض ماكرو و ميكرو واسكولار قراردارند و معمولاً زماني به پزشك مراجعه ‌مي‌كنند و از بيماري خود آگاه‌ مي‌شوند كه به عوارض مزمن ديابت نظير پاي ديابتي، گانگرن پا، سكته‌ي قلبي يا مغزي، نارسايي كليه و يا كوري دچار شده‌اند.

تشخيص اختلال تحمل گلوكز، قبل از ابتلا به ديابت و اقدام جهت كنترل عوامل خطر(ازجمله كاهش وزن ازطريق اصلاح رژيم غذايي و افزايش فعاليت‌ بدني) از بروز ديابت پيشگيري‌كرده و يا حداقل بروز بيماري را به‌ تعويق مي‌اندازد. كنترل مناسب قند خون پس از تشخيص به‌موقع ديابت مانع از بروز و يا پيشرفت عوارض بيماري مي‌شود. از طرف ديگر كشف اختلال تحمل گلوكز يا ديابت با انجام يك آزمايش ساده و غيرتهاجمي نظير انـدازه‌گيري قنـد ناشتا(در دو نـوبت) و يـا آزمـايش تحمل گلوكـز خوراكي(OGTT) ميسر ‌است.

درمجموع، سير پيشرونده و پنهان ديابت، وجود يك روش ارزان و كارآمد براي تشخيص به‌موقع بيماري و امكان كنترل و پيشگيري از پيشرفت آن، لزوم غربالگري را تأييد مي‌كنند.

تمام زنان و مردان بالاي 30 سال كه حداقل يكي از مشخصات زيـر را داشته‌باشند درمعرض خطر ابتلا به ديابت هستند:

1.      افرادي كه اضافه‌ وزن دارند و يا چاق هستند(طبق نوموگرام BMI).

2.      افرادي كه پدر، مادر، خواهر و يا برادر آنها سابقه‌ي ابتلا به ديابت دارند.

3.   افرادي كه فشار خون ماكزيمم(يا حداكثر) مساوي يا بيشتر از mmHg140 و فشار خون مينيمم(يا حداقل) مساوي يا بيشتر از mmHg90 دارند(mmHg ≥).

4.   زناني كه سابقه‌ي دو بار يا بيشتر سقط خودبه‌خودي(بدون علت مشخص) و يا سابقه‌ي مرده‌زايي و يا سابقه‌ي به‌دنيا آوردن نوزاد با وزن بيش از kg4 دارند.

5.      زناني كه در يكي از بارداري‌هاي قبلي خود سابقه‌ي ديابت بارداري دارند.

6.      زنان باردار(در هر گروه سني).

تذكر:

• درصورتي ‌كه يك خانم باردار هر يك از علائم سابقه‌ي خانوادگي ديابت، مرده‌زايي، فشار خون بالا, دو بار سقط خودبه‌خودي بدون دليل، زايمان نوزاد با وزن بيش از kg4 و ديابت بارداري در بارداري‌هاي قبلي را داشته ‌باشد، در اولين مراجعه بدون توجه به سن حاملگي درمعرض خطر محسوب ‌مي‌شود.


• خانم بارداري كه هيچ يك از اين علائم را نداشته ‌باشد، از مـاه پنجم حاملگي(هفته‌هاي 28-24 بارداري) درمعرض خطر است.

كنترل دقيق قند خون تظاهر عوارض زودرس و ديررس را كاهش‌داده و يا بروز عوارض ديررس را به‌تـأخير مي‌انـدازد و درصـورتي كه عوارض ايجاد شـده‌ باشند از ناتواني‌هـاي ناشي از آنها مثل كوري، قطع عضو، نارسايي‌هـاي شديد كليه، سكته‌ي قلبي و مرگ پيشگيري ‌مي‌كند.

در ابتدا، بيمار بايد بداند كه كنترل دقيق قند خون چه اهميتي دارد و در هر بار مـلاقات نكته‌هاي زير را به او آموزش‌داده ‌مي‌شود:

1.      كنترل وزن،

2.      برنامه‌ي غذايي،

3.      ورزش و فعاليت‌هاي بدني،

4.      مراقبت از پا،

5.      ترك مصرف دخانيات،

6.      نحوه‌ي مصرف و تزريق انسولين،

7.      نكته‌ هايي كه فرد مبتلا به ديابت در هنگام ابتلا به ساير بيماري‌ها بايد رعايت‌كند.

.  كنترل وزن

از هر10 نفر مبتلا به ديابت نوع 2 معمولاً 8 نفر آنها چاق هستند و نياز به كاهش وزن دارند. بنابراين، فرد مبتلا به ديابت بايـد هميشه وزن خـود را در حـد طبيعي نگه‌دارد. براي تعيين وزن استـاندارد از نمودار نمايه تـوده‌ي بدني استفاده‌ مي‌‌شود.

طبقه‌بندي نمايه توده‌ي بدني

9/24 -5/18 = وزن طبيعي

9/29 - 25 = اضافه‌وزن

9/34 - 30 = چاقي متوسط(چاقي درجه يك)

9/39 - 35 = چاقي شديد(چاقي درجه دو)

40 به بالا  = چاقي خيلي شديد(چاقي درجه سه)

.  برنامه‌ي غذايي

بايد به افراد مبتلا بـه ديابت درباره‌ي برنـامه‌ي غذايي به‌طور دقيق آموزش‌داد. نكته‌هايي كـه بايد در برنامه‌ي غذايي اين بيماران رعايت ‌شود عبارتند از:

·            تعداد وعده‌هـاي غذا را افزايش‌ داده و در هـر وعده، مقدار غـذاي مصرفي را متناسب با فعاليت بيمار كاهش ‌دهند.

·            افراد مبتلا به ديـابت به‌ خصوص بيماران لاغر و بيماراني كه قرص مصرف ‌مي‌كنند و يا انسولين تزريق‌ مي‌نمايند، هرگز نبايد يكي از وعده‌هاي اصلي غذاي خود را حذف‌كنند.

·            از ميوه‌هاي غيرشيرين و سبزي‌ها در وعده‌هاي غذايي به مقدار زياد استفاده‌كنند.

·            مصرف ميوه‌هـاي شيرين مـانند انگور، خربزه، خرمـا، تـوت و همچنين خشكبار شيـرين مـانند: توت خشك، كشمش،‌ قيسي را در برنامه‌ي غذايي خود محدودكنند.

·            از حبوبات در برنامه‌ي غذايي روزانه بيشتر مصرف‌كنند.

·            نان سبوس‌دار مصرف‌كنند.

·            قند و شكر و انواع شيريني مانند آب‌نبات، شكلات، شيريني، گز، سوهان و امثال آن را مصرف‌ نكنند.

·            از مواد نشاسته‌اي مـانند نان، برنج، سيب‌زميني، گندم، جـو و ماكاروني به ميـزاني كه موجب افزايش وزن نشود مصرف‌ نماينـد.

·            مصرف چربي‌ها را كاهش‌دهند و به اين منظور از سـرخ‌كردن غـذا خودداري و آن را به‌صورت آب‌پـز و كبابي تهيه‌كنند. از گوشت‌هـاي كم‌چربي استفاده‌كنند و قبل از پخت، چربي گوشت و پوست مرغ را جداكنند. از شير و مـاست كم‌چربي استفاده‌كرده، براي اين كار شير را جوشـانده و پس از سردشـدن چـربي آن را جداكنند. مصرف تخم‌مـرغ را محدودكـرده و از گوشت‌هـاي احشايي مانند جگر، مغز، قلوه و كله‌پاچه كمتر مصرف‌كنند. به جـاي خامه، كره و روغن‌هـاي جامد از روغن مـايع و زيتون استفاده‌كنند.

توجه: بعضي از افراد مبتلا به ديابت مي‌توانند با نظر پزشك معالج خود روزه بگيرند.

.  ورزش و فعاليت‌هاي بدني

ورزش باعث كارايي بيشتر، كاهش وزن، احساس نشاط و تندرستي مي‌شود. افزايش فعاليت‌هاي بدني در كنترل بيماري قند بسيار اهميت دارد. ورزش و فعاليت‌هاي بدني بايد متناسب با شرايط و وضعيت سلامت شخص باشد و بـه‌طور منظم و مستمر انجام‌گيـرد. زمـان ورزش بهتـر است عصر باشـد. اين بيماران مي‌توانند ورزش‌هـاي سبك مثل نـرمش و پيـاده‌روي انجام‌ دهنـد. به‌هر حـال دربـاره‌ي نوع ورزش مي‌توانند با پزشك مركز بهداشتي‌درماني مشورت‌كنند.

انجام فعاليت بدني هر چند كم بهتر از عدم انجام آن است و مي تواند به سوختن كالري بيشتر كمك كند و موجب بهبود در وضعيت جسماني شود. بايد انجام فعاليت بدني بخشي از زندگي روزمره باشد.

نكات ايمني هنگام ورزش

                   حتما از كفش و لباس مناسب استفاده شود.

                   حتما مقادير كافي آب و مايعات بدون قند نوشيده شود.

                   قند خون پيش و پس از ورزش اندازه گيري شود.

                   10-5 دقيقه در ابتدا و انتهاي هر جلسه ورزش به "گرم كردن" و " سرد كردن" بدن اختصاص داده شود.

                   اگر قند خون پيش از ورزش كمتر از 100 ميلي گرم در دسي ليتر بود، حتما يك واحد كربوهيدرات ميل شود.

                   اگر قند خون بيش از 300 ميلي گرم در دسي ليتر بود نبايد ورزش كرد.

                   حتما مواد قندي با خود داشته باشد كه در صورت افت قند خون مصرف شود.

                   هيچ گاه در حال گرسنگي به ورزش پرداخته نشود.

                   پس از ورزش، پاها و بين انگشتان از نظر قرمزي و تاول بررسي شوند.

مراقبت از پاي فرد مبتلا به ديابت بسيار اهميت دارد. ممكن‌است دو عارضه براي آنها پيش‌آيد:

·                     بي‌حسي و كرختي پا،

·                     عفونت و دير بهبوديافتن زخم و جراحت‌هاي پا.

·                     بنابراين رعايت نكته‌هاي ذيل در حفظ بهداشت پاي افراد مبتلا به ديابت بسيار مهم است:

·                     هر روز پاهاي خود را با آب ولرم و صابون بشويند و بين انگشتان خود را با حوله‌ي نرم خشك‌كنند.

 

 

ناخن‌هاي پا را كوتاه نگه‌دارند. نـاخن را مستقيم گرفته گوشه‌هاي آن را نگيرند و در ضمن ناخن نبايد از ته گرفته‌شود. درصورتي‌ كه ديد بيمار مشكل داشته ‌باشد، شخص ديگري ناخن‌هاي او را بگيرد.

·                     جوراب خود را روزانه عوض‌كرده و از جوراب نخي و ضخيم استفاده‌كنند.

·                     از كفش راحت، پاشنه كوتاه و پنجه پهن استفاده‌كنند.

·           در خـانه از كفش راحتي و دمپـايي استفاده‌كنند و براي جلوگيـري از جـراحت‌هاي احتمالي پا، با پاي برهنه در منزل راه ‌نرونـد.

·           پاهاي خود را روزانه ازنظر وجود قرمزي، تورم، تغيير رنگ، زخم، ترك‌خوردگي و ترشح اطراف ناخن بررسي‌كنند، و براي اين منظور و مشاهده‌ي كف پا مي‌توانند از آينه استفاده‌ نمايند.

·                     از نزديك‌كردن پاي خود به آتش، بخاري، شوفاژ و هر وسيله‌ي گرمايي ديگر خودداري‌كنند.

افراد مبتلا به ديابت كه هر نوع دخانيات(سيگار، پيپ، چپق، قليان و جويدن توتون) مصرف‌مي‌كنند، بايد براي ترك تشويق ‌شوند.

معمولا بيماران ديابتي از داروهای متعددی استفاده می کنند (انسولين، قرص هاي پايين آورنده قند خون، آسپرين، داروهاي تنظيم كننده فشارخون بالا و چربي هاي خون و ...).

بايد به بيماران نام داروهاي مصرف، مقدار مصرف، علت مصرف، زمان مصرف، عوارض جانبي احتمالي اقدام لازم در صورت فراموشي دارو و هر گونه توصيه مربوط به دارو را آموزش داد.

بعضي از داروها با داروهاي ديگر تداخل دارند. به بيمار توصيه كنيد كه اگر به پزشك ديگري مراجعه مي كند . حتما ليست داروهاي مصرفي خود را به وي نشان دهد تا از تجويز داروهايي كه با هم تداخل دارند اجتناب شود.

قرص های خوراکی پایین آورنده قند خون را می توان به 4 گروه اصلی تقسیم کرد:

1)                 داروهایی که موجب افزایش ترشح انسولین از لوزالمعده می شوند.

2)                 داروهایی که موجب كاهش تولید قند دركبد می شوند.

3)         داروهایی که موجب كاهش جذب قند از روده ها می گردد و به این ترتیب نقش مهمی دركاهش قند خون بعد از غذا دارند.

4)                 داروهایی که باعث كاهش مقاومت بدن به انسولین می شوند.

پزشک بر اساس شرایط بیمار از این داروها استفاده می کند.

دانستنی هایی در ارتباط با قرص های خوراکی پایین آورنده قند خون

ü                   قرص های خوراکی پایین آورنده قند خون در بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 استفاده می شوند.

ü          بیمار باید نام داروها، روش استفاده (پیش و یا پس از غذا میل شدن دارو) و عوارض احتمالی دارو های مصرفی را یاد بگیرد.

ü                   هیچ گاه نباید سرخود دوز دارو را کم، زیاد و یا قطع کرد.

ü                   بعلاوه باید به بیمار تذکر داد که همراه داشتن لیست داروهای مصرفی در هر ویزیت پزشک ضروری است.

ü          بهترين نتيجه درماني از مصرف قرص هاي خوراكي پايين آورنده قند خون تنها هنگام انجام همزمان فعاليت بدني منظم، رعايت برنامه غذايي صحيح و در صورت لزوم كاهش وزن به دست مي‏آيد.

ü          مصرف قرص هاي خوراكي به معني ترك انجام فعاليت بدني منظم و عدم رعايت برنامه غذايي صحيح نيست چرا كه در اين صورت، استفاده از اين قرص‏ها به تنهايي كمك كننده نخواهد بود.

ü          هنگام مراجعه به هر پزشكی، بیمار باید ابتلا به دیابت و نیز نام داروهایی كه مصرف می كند را به پزشک بگوید. زیرا بسیاری از داروها ممكن است اثرات نا مطلوبی بر روی كنترل دیابت داشته باشند و یا اثرات قرصهای مصرفی را كم یا زیاد كنند. (بهتر است لیستی از داروهای مصرفی بیمار و مقدار مصرف آنها تهیه و در ویزیت ها همراه وی باشد).

مصرف انسولين

امروزه روش های گوناگون و متعددی برای تزریق انسولین وجود دارد، مانند سرنگ، قلم و پمپ انسولین.

6.  نحوه‌ي مصرف و تزريق انسولين

به بيماراني كه انسولين مصرف ‌مي‌كنند بايد نحوه‌ي نگه‌داري، نحوه‌ي مخلوط‌كردن، رعايت بهداشت سرنگ‌ها و محل‌هاي تزريق انسولين را آموزش ‌داد.

نحوه‌ي نگه‌داري

انسولين بازنشده حتماً بايد در يخچال نگه‌داري شود، اما انسوليني كه در آن بازشده و درحال استفاده است را مي‌توان در دماي اتاق هم نگه‌داري كرد، ولي بايد از قراردادن آن در گرمـاي زيـاد(بالاي 30 درجه) و يا سرماي شـديد(زير 2 درجه) خـودداري‌كرد. از تكان‌دادن‌هـاي بيش از حد شيشه نيز بايـد اجتناب‌كرد؛ زيرا هر دو مورد باعث ازدست رفتن قدرت اثر دارو مي‌شود.هرگونه تغيير در انسولين مثل يخ‌زدگي و كدرشـدن قدرت انسولين را كمتر مي‌كند.

نحوه‌ي مخلوط‌كردن

درصـورتي ‌كه بيمار از دو نوع انسولين با اثر سـريع(كريستال) و با اثر متوسط(NPH) استفاده‌ مي‌كند،

بايـد براي مخلوط‌كـردن آنها نكته‌هاي زيـر را رعـايت‌كند:

·                     هيچ‌گونه ماده‌ي رقيق‌كننده و يا داروي ديگري نبايد به مخلوط دو نوع انسولين اضافه ‌شود.

·           مخلوط انسـولين كريستال و NPH را هم مي‌تـوان فـوراً تزريق‌كـرد و هم مي‌توان براي وعده‌ي بعدي تزريق نگه‌داري كـرد. البته هنگام استفاده براي وعده‌ي بعد بايد سرنگ را بين دست‌هـا حركت‌داد تا انسولين مخلوط ‌شود.

·           هميشه بايد اول انسولين كريستال در سرنگ كشيده‌شـود و بعد انسـولين NPH، در غير اين‌صورت ساختمان و اثر انسولين كريستال تغييرمي‌كند.

رعايت بهداشت سرنگ‌هـا

·                     درصورت آلوده ‌نكردن سرنگ و رعايت نكته‌هاي بهداشتي مي‌توان از هر سرنگ 20-3 نوبت استفاده‌كرد.

·           درصـورت استفاده‌ي مكرر از يك سـرنگ، فقط بايـد بـراي همان شخص مصرف ‌شـود و استفاده از سرنگ فرد ديگر ممنوع است(زيـرا خطر انتقال بعضي از عفونت‌هاي ويروسي ازطريق جـريان خون افزايش‌مي‌يابـد).

·           درصـورتي‌ كه سرسوزن سرنگ قابل جداشدن است، در تزريق بعدي بايد چند بار پيستون سرنگ را با فشار عقب و جلو برد تا انسوليني كه در سرسوزن مانده(حدود 5 واحد انسولين) خارج‌گردد و سپس اقدام به كشيدن مجدد انسولين شود.

·                     انسولين بايد نيم ساعت قبل از غذاخوردن تزريق ‌شود.

محل‌هـاي تزريق انسـولين

·      بايد در بافت زيرجلدي قسمت بالاي بازو، سطح جلو و كناري قابل‌ديد ران‌هـا و در محدوده‌ي 5 سانتي‌متري اطراف ناف تزريق ‌شود.

·            تزريق نبايد داخل عضله انجام‌گيرد و بايد حتماً در زيرپوست و در بافت چربي باشد.

·      تزريق انسولين بايـد هـر دفعه در يك محل جـداگانه انجام‌شود(چرخشي)، در غير اين صورت ممكن‌است پوست سفت شـود.

·      سرعت جذب انسولين در محل‌هاي مختلف متفاوت است، به‌اين ‌صورت كه در شكم جذب از همه‌ي قسمت‌ها سريع‌تر است، بعد در بازوها و بعد ران‌ها‌ و در باسن از همه‌ي قسمت‌ها كندتر جذب مي‌شود. بهتر است درصورتي ‌كه فرد دو بار تزريق در روز دارد صبح‌ها روي شكم و شب‌ها بالاي ران تزريق انجام‌شود.

·      هر ورزشي ميـزان جذب انسولين را از نـواحي تزريق مـربوط به آن ورزش افـزايش‌مي‌دهد، به‌طور مثال درصورت تزريق در ران‌هـا در هنگام دويدن جذب انسولين سريع‌تر مي‌شود.

·            تغييرات پوستي نواحي تزريق مثل تورم، قرمزي و سفتي باعث كندي جذب انسولين مي‌شود.

تفاوتی ندارد که از چه روشی( سزنگ و یا قلم) برای تزریق انسولین استفاده می کنید، فقط باید مطمئن باشید که تزریق خود را در محلی انجام می دهید که میزان مناسبی از چربی در زیر پوست قرار دارد. تزریق انسولین به صورت زیر جلدی (زیر پوستی) و اغلب بدون هیچ گونه درد و یا سوزشی انجام می شود. سرعت جذب انسولین، به محل تزریق بستگی دارد.

 

محل هاي مناسب براي تزريق انسولين

 

7. نكته‌هايي كه فرد مبتلا به ديابت در هنگام ابتلا به ساير بيماري‌ها بايد رعايت‌كند

در مـواردي كه شخص مبتلا به ديابت به بيماري‌هـايي ازقبيل سرمـاخوردگي، تب، اسهال و استفراغ  مبتلا‌ شود، بايد اقدام‌هـاي ذيل را انجام‌دهد:

·            درصورت تزريق انسولين نبايد مصرف آن را قطع‌كند.

·      اگر قادر به خوردن غذاهاي سفت نيست، بهتر است از غذاهاي مايع مانند سوپ، آش، مايعات غيرشيرين، آب ميوه و يا شير استفاده ‌نمايد.

·            بايد در زمان بيداري به اندازه‌ي كافي استراحت‌كند.

·            درصورت ابتلا به عوارض شديد، مانند اسهال و استفراغ شديد حتماً به پزشك مراجعه‌كند.

افراد ديابتي مستعد ابتلا به بيماري دهان، دندان و لثه هستند.  وجود قند بالا در بزاق بيماران ديابتي و اختلال در پاسخ هاي سلول هاي دفاعي بدن، زمينه براي ابتلا به عفونت هاي مختلف از جمله قارچي فراهم است و ميزان مشكلات دهان و دندان در اين بيماران بيشتر است.

علايم مشكلات دهان و دندان در بيماران ديابتي مي تواند به شرح زير باشد:

                   ترك گوشه لب ها در اثر كاهش ترشح بزاق و خشكي دهان

                   قرمزي شديد مخاط دهان، احساس درد و سوزش زبان و مخاط دهان

                   تغيير حس چشايي

                   وجود ضايعات قارچي شكل زبان.

                   كنگره كنگره شدن جاي دندان ها در كنار زبان.

                   بزرگي زبان، ضخيم و شيار دار شدن آنها.

                   خونريزي لثه

                   قرمزي شديد و تورم لثه ها

                   افزايش حساسيت دندان ها به ضربه، به ويژه در ناحيه اتصال لثه به دندان

                   لق شدن دندان

                   بوي بد دهان

                   ضربان دار شدن لثه

                   درد دنداني بدون وجود پوسيدگي

                   تخريب ميناي دندان و افزايش پوسيدگي دندان ها

                   زخم در حفره دهاني

 

 

 

توصيه هاي لازم در بهداشت دهان و دندان براي بيماران ديابتي

                   رعايت رژيم غذايي مناسب و مصرف وعده هاي اصلي و ميان وعده ها طبق توصيه كارشناس تغذيه

                   شستشوي مستمر دهان و دندان ها و استفاده استاندارد از مسواك و نخ دندان

                   آموختن مسواك زدن و نخ دندان كشيدن

                   عدم مصرف سيگار و ديگر دخانيات

                   مصرف آب كافي

                   مصرف دهان شويه ها به طور مرتب

                   مراجعه فوري به كارشناس دهان و دندان و يا دندانپزشك در صورت بروز هركدام از علايم بالا

                   رعايت توصيه ها و انجام پيگيري هاي لازم دندانپزشكي تا بهبود كامل عارضه

                   مراجعه به مركز دندانپزشكي و معاينه از نظر سلامتي دهان و دندان (سالانه دو بار). Saatchi 95/4// 

 

---

. Gestational Diabetes Mellitus             

2. Oral Glucose Tolerance Test

. Fasting Blood Sugar

.Impaired Fasting Glucose

. Impaired Glucose Tolerance

. Body Mass Index